En icxisma Esperanto:
La sufikso -icx- estas uzata simetrie kun la sufikso -in-.
Oni uzas ilin nur por emfazi la sekson aw por precizigi gxin, kiam necese.
Gxenerale la radikoj sen sufikso -icx- aw -in- ne indikas
sekson.
Ankaw la dudeko da vortoj, kiuj tradicie indikas nur icxojn, kaj kiuj havas
respondajn inajn formojn kun aldonita sufikso -in-, ricevas
senseksan signifon. (Vidu tabelon sube.)
La prefikson ge- oni uzas nur en pluralo, kaj tiam nur por montri, ke temas pri ambaw seksoj. Oni ne uzas prefikson se la seksoj ne gravas.
Oni uzas sxi same ofte kiel li pri hipotezaj homoj.
La cxefaj vortoj, kiuj en tradicia, liisma Esperanto estas imanente icxaj, estas:
La vortojn en la unua grupo icxistoj evitu uzi sen sufikso -icx aw -in (aw -j kun ge-prefikso).
La vortoj en la dua grupo indikas por icxisto familian
rilaton, sed ne sekson. La frazo:
Mi havas du fratojn
estas al icxisto plursignifa. Gxi povas havi iun ajn de la jenaj signifoj:
Mi havas du fraticxojn (la tradicia, liista signifo)
Mi havas du fratinojn (sed en la aktuala konteksto ne gravas ilia
sekso)
Mi havas du gefratojn (do unu icxa kaj unu ina)
Sume, gxi signifas:
Miaj gepatroj havas du pliajn infanojn ol mi, sed mi ne sentas bezonon
indiki ties seksojn al vi.
Teorie, la parolanto ecx ne bezonas mem scii la sekson de la priparolata
familiano!
Pri la vortoj en la tria grupo validas la sama kiel pri la dua grupo de vortoj: Ili ne indikas per si mem malinan sekson.
Ankaw pri la vortoj en la lastaj tri grupoj tio validas, sed sxajne ankaw pli kaj pli da liistoj uzas tiujn vortojn tiel, do tio ne estas nure icxista afero.
Ebla `seksismo' de Esperanto estas dangxera por gxi, cxar tio povas igxi facila atakilo kontraw la lingvo. La ekzisto de speco de Esperanto, kongrua kun la tradicia, kiu ne estas `seksisma', povas fari Esperanton pli alloga por lernantoj, kiuj opinias neseksismon tre grava.
Preskaw neniu asertas, ke per sxangxo de la lingvo oni povas tuj sxangxi pensmanierojn, kaj la icxistoj ne apogas sin sur la ideo, ke senseksisma lingvo nepre kondukas al senseksisma pensado. Tamen oni povas imagi, ke la simetria uzado de li kaj sxi, kaj de -in- kaj -icx-, iom post iom forigas subkonscian instigon al la kredo, ke icxoj estas pli "gravaj" aw "fundamentaj" ol inoj, kaj la senseksismigo de tradicie icxaj vortoj forigas la neceson cxiam konscii pri la sekso de priparolatoj kaj tial malfaciligas senintencan diskriminacion.
Ne necesas uzi specialajn rimedojn, kiel ekz-e novan pronomon "ri", por paroli pri hipotezaj homoj. (Ekzemple: "Se uzanto postulas perfektan kvaliton, [ li aw sxi / tiu / gxi / ri ] devas acxeti novan inkrubandon ofte."). En cxi tiu epoko de skriba komunikado kaj evoluo (foje kunfandigxo) de historiaj sociaj roloj por la seksoj, la neceso scii la sekson de iu por senartifike paroli pri li estas nura gxeno.
Do, se la sekso povas esti ajna, oni uzu foje li, kaj foje (kvankam ne pri la sama persono) sxi. Oni povas ankaw uzi tiu kie tiu vorto konvenas kaj ne povas kawzi konfuzon.
Sed ecx per simetria lingvo seksisto povas esprimi seksismajn pensojn. Do neseksistoj nepre evitu uzi cxiam li por "bonaj" hipotezuloj kaj cxiam sxi por "malbonaj", aw male! ;-)
La sufikso -icx estas tute simetria kun -in kaj tial pli reguliga ol la malsimetria kvazawprefikso vir-.
Oni aldonu, ke icxismo forigas la hxaoson pri la uzado de -in- cxe ne klare icxaj vortoj.
Icxismo atingas simetrion inter la uzo de li kaj sxi sen enkonduko de iuj artefaritaj pronomoj kaj sen perdo de esprimpovo. La pronoma distingo inter la du seksoj nur en la tria persono singulara estas respektinda historia heredajxo bazita sur la plejparte hindewropaj fontoj de Esperanto. (Forigo de tiu utila distingo, kiel rekomendas la t n riistoj, estas evitinda, cxar tio rabus al nia lingvo esprimpovon kaj cetere estus grava sxangxo al la pronoma sistemo de Esperanto.)
Tio estas ebla sinteno, kaj la icxistoj nepre ne intencas devigi al cxiuj ekparoli icxisme. Kiel pri Esperanto mem, iuj homoj sentas la bezonon je icxismo kaj do ekuzas gxin, opiniante, ke gxiaj avantagxoj superas gxiajn malavantagxojn. Cxiu parolu kiel tiu volas.
Icxistoj tute ne celas `sanigi' la lingvo-uzadon per ewfemisma kripligo de gxi. Icxistoj simple celas pli senpartian kaj pli logikan lingvon, bonsxance atingeblan sen sxangxoj al la pronomoj kaj per nur malgrandaj, esence suprajxaj sxangxoj al la lingvo-uzado.
Estas vere, ke per ri (aw alia senseksa pronomo) oni povas priparoli ekzistantan (ne nur hipotezan) homon sen scii ties sekson. Sed tio ne estas suficxe bona kialo por sxangxi ion tiom gravan kiom la pronoman sistemon. Oni eble povus fari tion, sed gxi estus granda reformo de la lingvo, multe pli granda ol icxismo. Icxisto (kaj liisto same) povas ja cxiam anstatawi ri per substantivo (ofte pli informa kaj preciza ol nura pronomo) aw korelativo. Tiu solvo funkcias ankaw en multaj aliaj lingvoj.
Tio estas bona argumento por ri, sed law icxistoj gxi ne estas suficxe grava. Sen newtrala pronomo oni bezonas trukojn por ne malkasxi la sekson de priparolato. Sen seksindikaj pronomoj oni bezonas trukojn por aldoni (la foje fakte utilan) informon pri la sekso de la priparolato. Ambaw sistemoj havas avantagxojn kaj malavantagxojn. Ni havas unu el la du sistemoj. Se ni sxangus al la dua, ni gajnus la avantagxon de awtomata kasxado de distraj krominformoj, sed perdus la avantagxon de seksinformo. Do ne ekzistas suficxa kialo por forjxeti la nuntempan, funkciantan sistemon. Cxiukaze neseksismo ne estas argumento por tia sxangxo, cxar ambaw sistemoj estas sekse simetriaj.
La respondo al tio estas la sama kiel al la antawa kontrawargumento. Tiu, kiu taksas la kasxemon de riistoj suficxe grava argumento por forjxeti la malnovajn pronomojn li kaj sxi kaj enkonduki ri, farigxu riisto! La pli malkasxemaj homoj farigxu icxistoj!
La vorto viro en liisma Esperanto havas samtempe tri signifojn: la aludato estas homa, icxa kaj plenkreska. Kiam oni uzas la saman radikon kiel prefikson, gxenerale nur la icxa senco efikas, sed pro la kunesto de la aliaj du sencoj vir- ne estas perfekta kunulo de -in-. Notu, ke praktike ecx liistoj ne uzas la prefikson vir- cxe homoj; en tradicia liisma Esperanto oni diras "vira kuracisto", ne "virkuracisto", kaj la duan formon oni eble ecx miskomprenus kiel "kuracisto por viroj". Cetere, vir- evidente ne estas prefikso en la kunmetajxo virino. Vortoj kun la prefikso ge- kaj la sufikso -inoj estas sensencaj (krom en sxerca uzado). En icxisma Esperanto la vorto viro senafiksa estas same sensenca.
Icxistoj konas ankaw la liisman lingvon kaj povas rapide konstati, cxu parolanto estas icxisto aw liisto. Liistoj povas scii nenion pri icxismo, sed praktikaj spertoj indikas, ke ili senprobleme komprenas la icxisman lingvon, ecx se gxi sxajnas al ili stranga. Preskaw cxiu Esperantisto jam renkontis la sufikson -icx-, kaj oni povas tuj alkutimigxi al la simetria uzado de li kaj sxi kiel newtralaj pronomoj por hipotezaj personoj. Ekzistas en reala Esperanto multe pli dangxeraj fontoj de miskompreno ol icxismo (ekzemple alielismo; cxu alie signifas alimaniere aw aliloke?).
Icxismo estas tre videbla sxangxo, sed tute suprajxa. Interkomprenado estas tute senproblema, kaj oni ecx povas elekti paroli Esperanton kaj icxisme kaj liisme, depende de la situacio. Kompare ekzemple kun la ata/ita-skismo aw la landnoma diskuto, gxi estas sendangxera. Icxismo sekvos la vojon de cxiuj gxisnunaj lingvaj sxangxoj: iuj proponas kaj ekuzas ion, kaj la aliaj aw sekvas aw ignoras. Tio estas la plej bona metodo por evoluigi nature la lingvon.
La pronomojn li kaj sxi uzate pri hipotezaj homoj ne vere sxangxas siajn signifojn, do tio ne estas kontrawfundamenta.
icxo oni povas konsideri kiel neologismon, kaj tio ne estas kontrawfundamenta.
Icxismo jes iugrade redifinas la signifon de la vortoj en la ses supre listigitaj kategorioj. Se tio estas kontrawfundamenta, la Fundamento mem estas seksisma. Sed mi esperas, ke oni ne trovos icxismon kontrawfundamenta, cxar mi forte kredas je la Fundamento kaj ties graveco.
Temas pri nur unu nova elemento: -icx- por indiki malinecon kiam necese. Tiu estas tiom ofta, ke oni rapide lernas gxin. Aldone, icxistoj ne uzas ge- se ne gravas indiki, ke grupo konsistas de personoj de ambaw seksoj, kaj ili uzas li kaj sxi sen signifo de seksa indiko en hipoteza parolado. Icxisma Esperanto estas por lernantoj same facila kiel liisma Esperanto.
En Kembrigxa Esperanto-Grupo oni trovis, ke oni povas tre rapide kutimigxi al riismo. Cxar icxismo estas malpli granda sxangxo al liismo ol estas riismo, ankaw icxismon eksliisto devus povi rapide lerni.
Jes ja, tion diris Zamenhof mem. Sed tia uzado de gxi montris sin konfuza, kaj tial gxi estas malofte awdata hodiaw.
Tiuj, kiuj defendas tiun sintenon, vere estas liistoj! Ili ofte diras, ke la pronomo li havas pli ampleksan signifon ol la pronomo sxi. Icxistoj ne samopinias kun tio. Icxistoj preferas simetrion inter la ina kaj icxa pronomoj.
Oni eble ne cxiam povas esti certa. Sed almenaw icxismo estas simetria rilate la ajnseksecon. Liisma sxi (preskaw) cxiam indikas inon, dum li povas indiki aw malinon aw hipotezan ajnseksulon, depende de la kunteksto. Kvankam eble praktika solvo, tio estas seksismo.
Icxismo kiel proponata en tiu cxi dokumento, ne estas tre originala ideo. La mia estas nur unu inter multaj proponitaj solvoj al tio, kion pli kaj pli da homoj rigardas kiel problemon en Esperanto, nome gxia seksismo.
Pro la evidenta analogeco "panjo - patrino : pacxjo - patricxo" la sufikso -icx- estas multfoje kaj sendepende inventita de multaj diversaj homoj.
Pri la estonteco de icxismo estas malfacile prognozi. Ankoraw neniu krom mi mem parolas gxin kiel priskribite en tiu cxi dokumento. La tempo montros, cxu esperantistoj sxatas miajn ideojn cxu ne.
La celo de mia dokumento estas difini kaj nomi icxismon kaj prezenti gxin al nesekismemaj esperantistoj kiel alternativa, malpli radikala solvo de la seksisma problemo ol riismo. (Oni ankoraw ne instruu gxin al novaj Esperanto-lernantoj. Tio eventuale okazu post gxenerala akceptigxo de icxismo en la Esperanto-movado.)
Cxiu povas mem decidi, cxu sxi preferas paroli icxisme, riisme aw liisme; neniu devigas aliajn paroli Esperanton tiel aw cxi tiel.
Se iu volas diskutigi icxismon en loka grupo aw eksperimente ekuzi la icxisman lingvajxon, la verkinto de cxi tiu dokumento sxatus ricevi raporton. Mi bonvenigos cxiajn komentojn, lawdajn aw plendajn. Bonvolu libere (sed sensxangxe!) disdoni cxi tiun dokumenton.
VerdLanco1997-05-01
Cxi tiu dokumento estas verkita responde al la TTT-pagxo de Edmund Grimley-Evans pri riismo, kaj tial gxi estas strukturita simile al gxi. La partoj kiuj priskribas la komunan al riismo kaj icxismo sufikson -icx estas kopiitaj de tie.